Tarımda bu yıl uygun iklim şartları sayesinde birçok eserde yüksek rekolte bekleniyor. Buna rağmen son periyotta besin sektöründeki zafiyet dikkat çekiyor. İstanbul Sanayi Odası (İSO) Türkiye Sektörel PMI dataları Haziran 2026 sonuçlarına nazaran, bu ayda en bariz yavaşlama Temmuz 2025’ten bu yana en sert üretim daralmasının kaydedildiği gıda eserleri bölümünde yaşandı. Dal PMI endeksinin son dört aydır küçülme bölgesine seyrettiği görüldü. Sektördeki firmalar, girdi maliyetlerindeki keskin artışa ve tedarik zinciri aksamalarına bağlı olarak satın alma faaliyetlerini değerli ölçüde azalttı. Satış fiyatları besbelli bir formda artmaya devam etti.
Fiyat artış suratı manşeti aştı
Sektörün son altı ayında bakıldığında girdi fiyatları endeksinin 61-67 bandında, nihai ürün fiyatlarının da 54-61 bandında seyrettiği görülüyor. 50 eşik pahanın epeyce üzerinde seyreden endeks bedelleri güçlü fiyat artışlarına işaret ediyor. Gerçekten yurt içi üretici fiyatları endeksi (Yİ-ÜFE) Haziran 2026 bilgilerine nazaran, yıllık üretici fiyat artışı yüzde 33,07 ile yüzde 28,09’luk manşet yurt içi üretici enflasyonunun üzerinde seyrediyor. Tüketici fiyat endeksine (TÜFE) nazaran de haziranda besin ve alkolsüz içecekler enflasyonu yüzde 35,45 ile yüzde 33,11’lik manşet TÜFE’nin üzerine gelişti.
TÜSİAD’ın Maliyet Bazlı Rekabet Gücü Endeksi (TÜSİAD-RGE), 2026 yılı birinci çeyrek sonuçlarına bakıldığında dallar arasında en sert rekabet kaybının besinde yaşanması dikkat çekiyor. Buna nazaran, 2026 yılının birinci çeyreğinde besin imalatı sektöründe yurt içi maliyetler bir önceki çeyreğe nazaran yüzde 5,5 artarken, rakip ülkelerde maliyet artışı yüzde 1,1 düzeyinde kaldı. Bilhassa ara malı maliyetlerindeki artış (yüzde 6,4), dal maliyetlerindeki yükselişte belirleyici olurken güç maliyetlerindeki gerileme (yüzde -6,8) bu artışı kısmen sınırladı. Son iki yıllık devirde kesim maliyetleri rakip ülkelere kıyasla daha yüksek bir artış eğilimi sergiledi.
Dış fazlada dramatik düşüş
Sektördeki maliyet artışları besin enflasyonu yüksek tutarken, rekabet kaybının objektif sonuçları da dış ticaret tarafında görüldü. Türkiye Gıda ve İçecek Sanayii Dernekleri Federasyonu (TGDF) Mayıs 2026 raporuna nazaran, Türkiye’nin tarım, besin ve içecek dalı 2026 yılının Mayıs ayında 5 aylık periyot itibarıyla 11,64 milyar dolar ihracat; 11,34 milyar dolar ithalat yaptı. Böylelikle dal 300 milyon dolarlık dış fazla verdi. Geçen yılın birebir periyodunda bu sayı 1,29 milyar dolardı. Yıllık düzeyde bakıldığında 2024 sonunda 9,45 milyar dolar olan bölümün dış fazlası 2025 sonunda 4,91 milyar dolara geriledi.
İthalata bağımlı yapı etkiliyor
Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Türkiye Gıda Sanayi Meclisi Başkanı Necdet Buzbaş, DÜNYA’ya yaptığı değerlendirmede, genel PMI verisinin aylardır 50 eşik pahanın altında seyrettiğini lakin besindeki durumun kısa periyotta meydana gelen gelişmelerden kaynaklandığını söyledi. Buradaki en büyük sebebin ise İran merkezli savaş olduğunu lisana getiren Buzbaş, şunları söyledi: “Savaşın tesiriyle girdilerde süratli fiyat artışları oldu. Bu yalnızca güç ile sonlu kalmadı gübre ve plastik hammaddesi fiyatları yükseldi. Bilhassa lojistikte sürelerin uzaması ve sigorta maliyetlerinin de tesiriyle navlun tarafında fiyat artışları oldu. Genel olarak besin enflasyonuna bakınca işlenmemiş besin fiyatlarından kaynaklı bir yükseliş kelam konusu. Yani tarladaki eserler kaynak. Toprak bizim fakat öteki bütün girdiler ithal. Hem kırmızı ette hem beyaz ette yem girdisi ithal. Dışa bağımlılığı azaltmak için kâfi gayret sarf edilmiyor. Radikal tedbirlerle gübre ve yemde yerlileşmeyi sağlayacak kararlar alınması lazım. Aksi halde besin enflasyonu mevsimsel tesirlerle ve dış şartlara nazaran değişir.”
Yurt içi maliyetlerle rekabet güç
Sektördeki gelişmeleri DÜNYA’ya kıymetlendiren İstanbul Hububat, Bakliyat, Yağlı Tohumlar ve Mamulleri İhracatçıları Birliği (İHBİR) Başkanı Kazım Taycı, sektördeki zafiyetin üç ana sebepten kaynaklandığı belirtti. Navlun maliyeti, emek maliyeti ve yurt içi hammadde fiyatlarına dikkat çeken Taycı, “Bizim sektörün navlunları hacimli bu yüzden yüksek bedeller tutuyor. Emek yoğun bölüm olduğumuzdan personel maliyetlerinin hissesi da yüksek. Bu iki maliyet baskısı dışında hammadde bakımından gereksinimlerin çoğununu yurt içinden tedarik ediyoruz. TL maliyetler ile yurt dışına eser satmak zorundayız. Yurt içi enflasyon yüksek olduğundan yurt dışı ile fiyat tutmuyor” dedi.
“Doğru siyasetlerle yine yüksek dış fazlaya döneriz”
Türkiye Gıda ve İçecek Sanayii Dernekleri Federasyonu (TGDF) Başkanı Demir Şarman, DÜNYA’ya yaptığı değerlendirmede, “Gıda sanayiindeki yavaşlama tek bir sebebe değil, birebir devirde üst üste gelen birkaç gelişmenin birleşik tesirine dayanıyor. Öncelikle, sıkı para siyaseti ve yüksek finansman maliyetleri iç talebi bariz formda yavaşlattı. Tüketicinin alım gücündeki zayıflama ve harcamalardaki temkinli seyir, bilhassa katma değerli gıda ürünlerinde üretimi ve yeni siparişleri olumsuz etkiledi” dedi. İkinci olarak, bölümün maliyet yapısı ile döviz kuru arasındaki istikrarın bozulduğuna işaret eden Şarman, “İşçilik, güç, lojistik ve finansman sarfiyatları enflasyonist baskılar sebebiyle artmaya devam ederken, döviz kurunun birebir ölçüde hareket etmemesi ihracatçıların fiyat rekabetini zayıflattı. TÜSİAD Rekabet Gücü Endeksi’nin de işaret ettiği üzere, besin sanayi bu devirde milletlerarası rekabet gücünü en fazla kaybeden kesimlerden biri oldu” tabirlerini kullandı.
Bunun doğal sonucu olarak ihracat artış suratı yavaşlarken, ithalatın daha güçlü seyrettiğini ve kesimin dış ticaret fazlasında besbelli bir gerileme yaşandığını vurgulayan Şarman, kelamlarını şöyle sürdürdü: “Ancak burada altını çizmek gerekir ki, kesim hâlâ dış ticaret fazlası vermeye devam ediyor; sıkıntı fazla vermemesi değil, fazlanın değerli ölçüde daralmış olmasıdır. Bunun yanında, iklim şartları ve ziraî arz tarafındaki aksilikler da birtakım eser kümelerinde hammadde maliyetlerini ve tedarik sürekliliğini olumsuz etkiledi. Önümüzdeki devirde kesimin yine ivme kazanabilmesi için fiyat istikrarının kalıcı biçimde sağlanması, rekabet gücünü destekleyecek makroekonomik istikrarın korunması ve bilhassa ihracatçı üreticilerin maliyet baskısını hafifletecek yapısal adımların atılması büyük ehemmiyet taşıyor. Malumunuz, besin sanayi, Türkiye’nin en güçlü üretim ve ihracat alanlarından biridir; yanlışsız siyasetlerle yine yüksek dış ticaret fazlası üreten bir yapıya kavuşabilecek potansiyele sahiptir.”
Ev dışı tüketimde re-export etkisi
Ev Dışı Tüketim Tedarikçileri Derneği (ETÜDER) Başkanı Melih Şahinöz, sektörün artan ithalatına bakıldığında bilhassa konut dışı tüketim tarafında re-export’un öne çıktığını tabir etti. Yurt dışından eser tedarik edip burada işleyerek yurt dışına ihracat yapanlar olduğunu lisana getiren Şahinöz, “İthal eserde raf ömrü de kısa oluyor. Yerli endüstrici evvelden dışarıdan gelen birçok sosu yerli üretmeye başladı. Burada üç tesir var. Hem çiftçi destekleniyor hem taze ürün sunuluyor hem de raf ömrü daha uzun oluyor. Hatırlayın evvelce bitki bazlı sütler daima ithal gelirdi artık yerliler hepsinden iyi” diye konuştu.
Vargı Ekonomi Haberleri
