Çin, haziran ayında Japonya’ya galyum, disprosyum, terbiyum ve itriyum sevkiyatı yapmadı. Kritik minerallerde süren kısıtlama, çipten elektrikli araca kadar uzanan Japon sanayi zincirinde maliyet ve üretim riskini büyüttü.
Çin’in pazartesi günü açıklanan gümrük bilgileri, Japonya’ya stratejik kıymetteki dört mineralin sevkiyatının haziranda büsbütün durduğunu gösterdi. Galyum, disprosyum, terbiyum ve itriyum ihracatı ay boyunca sıfır düzeyinde kaldı.
Japonya, Çin dışındaki en büyük nadir toprak mıknatısı kesimine sahip olmasına karşın birtakım ağır nadir toprak elementlerinde Çin’e bağımlılığını sürdürüyor. Sevkiyatların kesilmesi; yarı iletken, elektrikli araç, elektronik, havacılık, savunma ve güç dalları açısından yeni bir tedarik baskısı oluşturdu.
Sevkiyat dört eserde sıfırlandı
Çin’in Japonya’ya denetimli mineral ihracatı, iki ülke arasındaki diplomatik tansiyonun akabinde birkaç aydır hudutlu seyrediyordu. Haziran dataları, mayısta kısmen açılan galyum kanalının tekrar kapandığını ortaya koydu.
Japon şirketleri mayıs ayında Çin’den yüksek ölçüde galyum almıştı. Çip ve güçlü mıknatıs üretiminde kullanılan mineralin haziranda yine sıfırlanması, sevkiyatların kalıcı biçimde olağana dönmediğine işaret etti.
Disprosyum ve terbiyum, yüksek sıcaklıklarda çalışma özelliğini koruyan güçlü mıknatısların üretiminde kullanılıyor. Elektrikli araç motorları, rüzgâr türbinleri, endüstriyel makineler ve elektronik aygıtlar kelam konusu minerallere muhtaçlık duyuyor.
İtriyum ise uçak motorları ve güç santrallerindeki türbin kanatlarını aşırı sıcaklığa karşı koruyan kaplamalarda kullanılıyor. Çin, haziranda Japonya’ya itriyum göndermedi. ABD’ye sevkiyat da ikinci ay üst üste sıfır kaldı.
Küresel ihracat yükseldi
Japonya’ya dört eserde sevkiyat yapılmamasına karşın Çin’in toplam nadir toprak mıknatısı ihracatı haziranda arttı. İhracat ölçüsü mayıstaki 4 bin 730 tondan 5 bin 649 tona çıktı.
Aylık artış yaklaşık yüzde 19,4 olarak hesaplandı. Toplam ihracattaki yükseliş, Çin’in bütün pazarlara yönelik genel bir kesinti uygulamadığını gösterdi. Baskı daha çok belli ülkeler ve denetimli eser kümeleri üzerinde yoğunlaştı.
Pekin, ağır nadir toprak elementleri ile bunları içeren mıknatıslara yönelik ihracat denetimini Nisan 2025’te başlatmıştı. Japonya’ya yönelik kurallar Ocak 2026’da sıkılaştırıldı. Şubat ayında yapılan iki başka düzenlemede büyük Japon sanayi kümeleri da maksat alındı.
Kontroller, Japonya Başbakanı Sanae Takaichi’nin Kasım 2025’te Tayvan hakkında yaptığı açıklamaların akabinde derinleşen diplomatik tansiyonla tıpkı periyoda denk geldi. Çin idaresi kısıtlamaları resmî olarak ihracat güvenliği ve lisans süreçleriyle ilişkilendiriyor.
Japon şirketlerinde risk ihtarları arttı
Japon şirketlerinin borsa bildirimlerinde nadir toprak elementlerine ait risk ikazları son aylarda süratle çoğaldı. Mayıs ve haziran aylarında yaklaşık 200 şirket bildiriminde kritik minerallerden kelam edildi.
Söz konusu bildirimlerin üçte ikisinden fazlasında ihracat denetimlerinin faaliyetleri olumsuz etkilediği yahut ilerleyen devirde etkileyebileceği belirtildi. İhtarlar sadece madencilik ve ağır sanayi şirketleriyle sonlu kalmadı; elektronik, tüketici eserleri ve sıhhat teknolojisi şirketlerine de yayıldı.
Çin, 2025 prestijiyle global nadir toprak üretiminin yaklaşık yüzde 70’ini ve bilinen rezervlerin yaklaşık yüzde 60’ını denetim ediyordu. Ağır nadir toprakların ayrıştırılması ve işlenmesindeki hissesi ise ham madde üretimindeki yükünden daha yüksek düzeylerde bulunuyor.
Nadir toprak elementlerinin yapay zekâ altyapıları, elektrikli araçlar, robotik sistemler ve savunma teknolojilerinde daha fazla kullanılmaya başlanması, 2010 yılındaki emsal Çin-Japonya tansiyonuna nazaran sanayi üzerindeki riski genişletiyor.
Alternatif tedarik yıllar alabilir
Japonya, Çin’e bağımlılığı azaltmak emeliyle stratejik stokları, geri dönüşüm yatırımlarını ve müttefik ülkelerdeki yeni üretim projelerini devreye almaya çalışıyor. Tokyo idaresi Avustralya, Fransa ve ABD’deki kritik mineral projelerine finansman sağlıyor.
Japon mıknatıs üreticisi Shin-Etsu Chemical, 2008’den bu yana birinci kere yeni bir nadir toprak arıtma tesisi kurmayı planlıyor. Şirketlerin stok artırması ve üretimde daha az ağır nadir toprak kullanan teknolojilere yönelmesi de seçenekler arasında bulunuyor.
Çin dışındaki üretim kapasitesi şimdi Japon endüstrisinin gereksinimini karşılayacak büyüklüğe ulaşmadı. Avustralyalı Lynas Rare Earths, 2026 yılının birinci çeyreğinde toplam 8 ton disprosyum ve terbiyum üretti.
Çin’in 2024 yılında sırf Japonya’ya yaptığı disprosyum ve terbiyum ihracatı ise aylık ortalama 14 ton düzeyindeydi. Mevcut kapasite farkı, Çin dışındaki tedarik zincirinin kısa müddette tam ikame sağlamasının güç olduğunu gösteriyor.
Japon şirketleri önümüzdeki devirde Çin’in ihracat lisanslarını, kritik mineral stoklarını ve alternatif üreticilerin kapasite artışlarını izleyecek. Sevkiyatların tekrar başlamaması halinde maliyet baskısı evvel mıknatıs ve elektronik üreticilerinde, akabinde otomotiv ve ileri teknoloji kesimlerinde daha görünür hale gelebilir.
Vargı Ekonomi Haberleri
